nachart@yahoo.com

น้าชาติที่เคารพ เรื่องเกี่ยวกับระนาดเอกมีไม่น้อย โดยเฉพาะช่วงกระแสหนังเรื่องโหมโรง แล้วระนาดทุ้มละเป็นอย่างไร ช่วยบอกด้วย / สุภาณี

ประวัติของระนาดทุ้ม / ขุนเดช

ตอบ สุภาณีและขุนเดช

ระนาดทุ้ม กำเนิดในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ โดยประดิษฐ์ขึ้นให้เป็นเครื่องดนตรีที่มีระดับเสียงทุ้มต่ำ ทั้งนี้เพื่อคู่กับระนาดเอกซึ่งเป็นเครื่องดนตรีที่มีเสียงสูง

รางระนาดทุ้มมีรูปร่างคล้ายหีบไม้ยาว แต่เว้าตรงกลางให้โค้ง มีโขนปิดหัวท้ายรางเพื่อเป็นที่แขวนผืนระนาดเช่นเดียวระนาดเอก แต่แตกต่างกันที่รูปทรง รางระนาดทุ้มทำด้วยไม้ เช่น ไม้สัก ไม้ประดู่ ไม้มะเกลือ ไม้มะริด เป็นต้น โดยที่ส่วนประกอบต่างๆ คล้ายคลึงกับระนาดเอก ส่วนที่มีลักษณะแตกต่างออกไป คือ ตัวรางนั้นมีลักษณะคล้ายรางข้าวหมู ปลายผายออก โค้งเล็กน้อย ด้านในเจาะรูเพื่อติดตะขอซึ่งทำด้วยโลหะ ด้านหัวเป็นตะของอ ด้านปลายตีเกลียวแหลม มีแผ่นเหล็กกลมกั้นยึด

โขนระนาดทุ้มทั้งสองข้างติดยึดไว้กับไม้ฝาประกบ 2 อัน และมีไม้แผ่นอีกอันหนึ่งปิดใต้ท้องรางโดยตลอด เพื่ออุ้มเสียงให้ดังก้องกังวาน ที่ไม้ปิดท้องรางด้านล่างมีไม้ทำเป็นขารองรับตัวราง 4 เท้า ติดอยู่ที่มุมทั้ง 4 ด้าน ที่ไม้ฝาประกบด้านบนและล่างมีไม้ทำเป็นคิ้วขอบรางประกบติดโดยตลอด และบนคิ้วขอบรางตอนบนใช้หวายต้นเล็กๆ พันด้วยผ้าตอกติดเพื่อรองรับผืน เรียกว่า หมอน และนอกจากจะทาน้ำมันลงแล็กเกอร์แล้ว ยังตีเส้นสีดำหรือสีขาวเดินตามขอบคิ้วตลอดถึงโขนทุ้มทั้งสองด้วย

ผืนระนาดทุ้มนิยมทำด้วยไม้ไผ่ แม้ภายหลังจะมีผู้นำไม้เนื้อแข็งเช่นเดียวกับที่ใช้ทำระนาดเอกมาทำ ก็ไม่ได้รับความนิยมเท่าที่ควร ผืนระนาดทุ้มจะประกอบด้วยลูกระนาด 17-18 ลูก มีลักษณะคล้ายกับระนาดเอก แต่เหลาลูกระนาดให้มีขนาดใหญ่และยาวกว่าลูกระนาดเอกที่ผืนจะมีขนาดเล็กสั้น ด้วยเหตุผลที่ต้องการให้เกิดความแตกต่างระหว่างระดับความสูงต่ำของเสียงนั่นเอง

ระนาดทุ้มมีลูกต้นยาว 42 ซ.ม. กว้าง 6 ซ.ม. และลดหลั่นลงมาจนถึงลูกยอดที่มีขนาดยาว 34 ซ.ม. กว้าง 5 ซ.ม. ลูกระนาดทุ้มมีเสียงที่ทุ้มต่ำ และมีวิธีบรรเลงเพื่อให้ประสานกลมกลืนกับระนาดเอกซึ่งมีเสียงแหลมสูงกว่า แต่ทั้งนี้ย่อมขึ้นอยู่กับปัจจัยของการคว้านท้องลูกระนาดและการถ่วงตะกั่วเป็นองค์ประกอบด้วยเช่นกัน สำหรับไม้ตีของระนาดทุ้ม คล้ายกับไม้ตีระนาดเอกชนิดไม้นวม แต่มีขนาดใหญ่กว่า 2-3 เท่า นอกจากนั้นยังมีความอ่อนนุ่มกว่าเล็กน้อย โดยตอนปลายใช้ผ้าพันพอกให้โตและนุ่ม เวลาตีจะได้เสียงทุ้ม

ระนาดทุ้มผสมร่วมอยู่ในวงมโหรี วงปี่พาทย์ไม้แข็ง วงปี่พาทย์ไม้นวม วงปี่พาทย์นางหงส์ วงปี่พาทย์ดึกดำบรรพ์ และวงปี่พาทย์มอญ โดยทำหน้าที่บรรเลงหยอกล้อไปกับระนาดเอก เดินทำนองรองในทางของตนเองซึ่งจะมีจังหวะโยน ล้อ ขัด ที่ทำให้เกิดความไพเราะและเติมเต็มช่องว่างของเสียง อันเป็นเอกลักษณ์ของระนาดทุ้ม

ลีลาการบรรเลงระนาดทุ้ม หากผู้ฟังไม่ได้ฝึกทักษะในการฟัง จะมีความรู้สึกว่าเป็นเครื่องดนตรีที่บรรเลงแล้วไม่รู้เรื่องมากที่สุด แต่หากพัฒนาทักษะการฟังจะพบว่าระนาดทุ้มเป็นเครื่องดนตรีที่บรรเลงแล้วทั้งผู้ฟังและผู้บรรเลงสามารถสร้างอารมณ์ร่วมในอรรถรสของทำนองได้มากที่สุด ทั้งสามารถสะท้อนถึงภูมิปัญญาของนักดนตรีได้อย่างชัดเจนในการบรรเลงร่วมวงในเพลงประเภทลูกล้อ-ลูกขัด

หน้า 24