ภาพข่าวการบุกรุกสถานีโทรทัศน์เอ็นบีทีโดยกลุ่มผู้ชุมนุม การพังทลายรั้วเหล็กและการเข้ามาควบคุมเจ้าหน้าที่ ภาพการทำลายอาคารสถานที่ถูกนำเสนอผ่านในสื่อฟรีทีวีทุกช่องโดยพร้อมเพรียงกัน ต่อเนื่องกันนั้นก็มีภาพการชุมนุมของกลุ่มพันธมิตรฯที่หลั่งไหลเข้ามาในสถานที่ราชการและท้องถนน

จากนั้น นายสมัคร สุนทรเวช นายกรัฐมนตรีได้เรียกร้องให้สื่อเลือกข้าง ว่าจะยืนอยู่ข้างรัฐบาลหรือข้างพันธมิตรย  ปฏิกิริยาจากฝั่งสมาคมวิชาชีพสื่อ ต่อคำสัมภาษณ์ดังกล่าว ถูกสื่อสารออกมาทันทีต่อทัศนคติของนายกรัฐมนตรีว่าสื่อไม่สามารถเลือกข้างได้และองค์กรสื่อไม่เห็นด้วยกับข้อเรียกร้องและท่าทีดังกล่าวของนายกรัฐมนตรี เพราะเป็นความคิดและทัศนคติที่ไม่ถูกต้องสอดคล้องกับหลักการในการทำหน้าที่ของสื่อมวลชนที่จะต้องนำเสนอข้อเท็จจริงที่เกิดขึ้นอย่างรอบด้าน

ในทางกลับ หากสื่อมวลชนทำหน้าที่รายงานข่าวที่บิดเบือนข้อเท็จจริง หรือยอมตนเป็นเครื่องมือการปลุกระดมของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง ก็ยิ่งจะทำให้เกิดการเผชิญหน้าในสังคมและอาจนำเหตุการณ์ไปสู่ความรุนแรงได้ ซึ่งเป็นเรื่องที่ทุกฝ่ายในสังคมไทยไม่ต้องการให้เกิดขึ้น

สำหรับข้อเสนอให้มีการเลือกข้างนั้น ขอยืนยันว่า สื่อมวลชนทุกแขนงเลือกอยู่ข้างประชาชนและความถูกต้องอยู่แล้ว แต่ไม่จำเป็นต้องเสนอข่าวไปในทิศทางเดียวกัน

ด้วยตระหนักในคุณค่า และความสำคัญของสื่อมวลชน ในการรายงานเหตุการณ์การชุมนุมทางการเมือง และเพื่อนำเสนอข้อเท็จจริงเกี่ยวกับการทำงานของฟรีทีวี งานศึกษาครั้งนี้จึงมีวัตถุประสงค์ในการศึกษาเพื่อสำรวจสัดส่วนเวลา, ปริมาณเนื้อหาการรายงานข่าวสถานการณ์ทางการเมือง และเพื่อวิเคราะห์การรายงานข่าวในประเด็น ความสมดุล, ความเป็นธรรม, และความเป็นกลางตลอดจนกการนำเสนอภาพความรุนแรง ด้วยวิธีการวิเคราะห์เนื้อหา (content analysis)

ผลการศึกษาพบสิ่งที่น่าสนใจ 6 ประเด็นดังนี้

1.สัดส่วนเนื้อหาข่าวเหตุการณ์ชุมนุมทางการเมือง

พบว่าสถานโทรทัศน์ที่ให้ความสำคัญกับการรายงานข่าวเหตุการณ์ชุมนุม พิจารณาจากเวลาการออกอากาศที่ให้กับรายการข่าว รายการคุยข่าว วิเคราะห์ข่าวและรายการสนทนา เรียงลำดับจากมากไปน้อยคือ

อันดับ 1 ช่อง เอ็นบีที คือ 12 ชั่วโมง 32 นาที (ออกอากาศ 24 ชั่วโมงต่อวัน)

อันดับ 2 ช่อง ทีวีไทย คือ 9 ชั่วโมง 2 นาที 45 วินาที (ออกอากาศ 19 ชั่วโมง 45 นาทีต่อวัน)

อันดับ 3 ช่อง 9 คือ คือ 6 ชั่วโมง 20 นาที 16 วินาที (ออกอากาศ 24 ชั่วโมงต่อวัน)

อันดับ 4 ช่อง 7 คือ คือ 3 ชั่วโมง 15 นาที 43 วินาที (ออกอากาศ 24 ชั่วโมงต่อวัน)

อันดับ 5 ช่อง 3 คือ คือ 2 ชั่วโมง 35 นาที 51 วินาที (ออกอากาศ 24 ชั่วโมงต่อวัน)

อันดับ 6 ช่อง 5 คือ คือ 1 ชั่วโมง 13 นาที 33 วินาที (ออกอากาศ 24 ชั่วโมงต่อวัน)

2.ประเด็นของเนื้อหาข่าวที่รายงาน

พบว่าสื่อฟรีทีวีโดยมากเน้นการรายงานข่าวในระดับปรากฏการณ์มากกว่าสาระสำคัญ-ที่มาของเหตุการณ์

รายงานข่าวเน้นความต่อเนื่องของเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นตลอดทั้งวัน และพบว่า สถานีโทรทัศน์ฟรีทีวีทุกช่องเน้นข่าวประเด็นความรุนแรงของการเข้าควบคุมยึดสถานีโทรทัศน์เอ็นบีทีเป็นหลัก รองลงมาคือประเด็นการเข้าชุมนุมในพื้นที่ทำเนียบรัฐบาล กระทรวงและหน่วยงานรัฐตลอดและพื้นที่ภูมิภาคต่างๆ ประเด็นแนวทางการแก้ปัญหารัฐบาลที่มีต่อการเคลื่อนไหวของพันธมิตร ประเด็นเรื่องการใช้กำลังตำรวจเข้าควบคุมสถานการณ์ ประเด็นเกาะติดสถานการณ์ความคืบหน้าการเคลื่อนไหวของกลุ่มพันธมิตรว่า ประเด็นบรรยากาศการชุมนุมและการจราจรพื้นที่โดยรอบ

ประเด็นอื่นๆ ได้แก่เรื่องความคิดเห็นของนักวิชาการ อาจารย์ ประชาชน ประเด็นแถลงการณ์ของพรรคประชาธิปัตย์ และองค์กรวิชาชีพสื่อ ประเด็นท่าทีของนายสมัครต่อการอธิบายความสื่อต่างประเทศ และประเด็นผลกระทบต่อเศรษฐกิจ

3. ความสมดุล ความเป็นกลาง ความเป็นธรรมของการรายงานข่าว

พบว่าการรายงานข่าวโดยรวมค่อนข้างมีความสมดุล ย– เป็นธรรมดี ยกเว้นสถานีโทรทัศน์ช่องเอ็นบีที ที่มักให้พื้นที่ข่าวแก่ฝ่ายรัฐบาลและพนักงานเอ็นบีทีมากกว่าแหล่งข่าวฝ่ายอื่นๆ

การรายงานข่าวโดยมากเน้นใช้ผู้สื่อข่าวเป็นผู้สรุปเหตุการณ์ ทั้งในห้องส่งและผู้สื่อข่าวภาคสนาม โดยมีภาพข่าวประกอบเรื่องเล่า อย่างไรก็ตามหากมีภาพและเสียงของแหล่งข่าวประกอบเนื้อหาข่าวก็พบแหล่งข่าวจากฝั่งรัฐบาลมากกว่าฝั่งพันธมิตร โดยเฉพาะนายกรัฐมนตรี นายสมัคร สุนทรเวช ข้าราชการทหาร-ตำรวจระดับผู้บัญชาการ ข้าราชการ ย– ผู้ว่าราชการจังหวัด ผู้สื่อข่าว ย– นักข่าวจากสถานีโทรทัศน์เอ็นบีที ซึ่งให้ความเห็นไปในทิศทางเดียวกันกับรัฐบาล และแทบไม่มีภาพข่าวการให้สัมภาษณ์ของแกนนำพันธมิตร ฯ โดยมากเป็นการฉายภาพแกนนำที่ปราศัยบนเวที

พรรคฝ่ายค้าน ย– ประชาธิปัตย์ ก็ปรากฏภาพข่าวและเสียงของแหล่งข่าวในระดับที่น้อยกว่ามากแหล่งข่าวฝ่ายที่ 3 โดยมากมักเป็นนักวิชาการ อาจารย์ นักลงทุน ผู้เชี่ยวชาญทางเศรษฐกิจ พระสงฆ์ ตัวแทนสมาคมวิชาชีพสื่อ เป็นต้น

เมื่อพิจารณาความเป็นกลาง พบว่า สถานีโทรทัศน์ช่องที่ค่อนข้างขาดความเป็นกลางมากที่สุดคือสถานีโทรทัศน์ช่อง เอ็นบีที โดยพบว่าในการรายงานข่าวพิธีกรข่าวมักแสดงอคติและแสดงความรู้สึกส่วนตัวออกมาอย่างรุนแรง และหลายความคิดเห็นก็เป็นการชี้นำความคิดของผู้ชมด้วย เช่น

ย•ย การตั้งคำถามชี้นำ ให้ผู้ถูกถามตอบแทนสิ่งที่ตัวเองอยากจะพูด

ย•ย ย"คำว่าคุกคามสื่อ ใช้ได้หรือไม่ครับย”

ย•ย อย่างนี้เป็นการเมืองภาคประชาชนหรือเปล่าย”

ย•ย เหตุการณ์มันสุกงอมจนทำให้มาถึงเหตุการณ์เช่นนี้แล้วหรือย”

ย•ย รัฐธรรมนูญมีความสำคัญอย่างไรครับ... เขียนมาแล้วคนไม่เคารพจะมีประโยชน์อะไรย”

ย•ย ย"กฎหมายฉุกเฉินจำเป็นต้องใช้หรือยังย”

ย•ย ย"นักลงทุนก็ตกใจด้วยใช่มั้ย ถ้าดูจากราคาหุ้นย”

หรือการใส่ความคิดเห็นลงไปในข่าว

ย•ย ย"บ้านเมืองสงบสุขมาสองร้อยกว่าปี ตั้งแต่สมัยกรุงศรีฯย”

ย•ย  ย"ให้ผู้ชมใช้วิจารณญาณในการรับชมข่าวสาร สิ่งใดถูกต้องตามกฎหมาย สิ่งใดผิดกฎหมายย”

ย•ย  ย"คนไทยที่บอกว่าจะกู้ชาติ ก็ให้ดูนะคะว่าอะไร ตอนนี้ไม่ใช่กู้ชาติแล้วล่ะย”

ย•ย  ย"อย่างนี้ผิดแน่นอนค่ะย”

และการตั้งชื่อรายการ การเกาะติดรายงานสถานการณ์ตลอดทั้งวันว่า ย"รายงานสถานการณ์พันธมิตรฯย  ยึดเมือง!ย” ขณะที่สถานีโทรทัศน์ช่องอื่นใช้คำที่หลีกเลี่ยงอคติ เช่น สถานีโทรทัศน์ช่อง 7 ใช้คำว่า ย"เกาะติดสถานการณ์พันธมิตรกดดันรัฐบาลย” เป็นต้น

4. การอธิบายความหมายของข่าว

พบว่าสถานีโทรทัศน์ที่ค่อนข้างมีการอธิบายความหมายของข่าวในเชิงลึก ที่โดดเด่นคือสถานีโทรทัศน์ช่อง ทีวีไทย และช่อง 9ย  เนื่องจากมีรายงานพิเศษที่แทรกในรายการข่าวอยู่ตลอด เช่น รายงานพิเศษเรื่องการคุกคามสื่อ ความคิดเห็นของนักเรียนในบริเวณใกล้เคียง การเตรียมความพร้อมทางการแพทย์ วิเคราะห์สถานการณ์แพร่ภาพเอ็นบีที ความคิดเห็นของนักวิชาการด้านสื่อต่อการยึดเอ็นบีทีขณะที่รายงานพิเศษของช่องเอ็นบีทีนั้น มีลักษณะมุ่งโจมตีกลุ่มพันธมิตรมากกว่าที่จะให้ข้อมูลอย่างรอบด้าน

นอกจากนี้สถานีโทรทัศน์ช่อง ทีวีไทย ยังมีรายการสนทนา โดยมีนักวิชาการมาแสดงความคิดเห็นต่อการชุมนุม และรายการที่นี่ทีวีไทย (ในช่วงตอบโจทย์) ที่เชิญนักวิชาการมาพูดคุยอธิบาย-วิเคราะห์เหตุการณ์ โดยเน้นการตั้งคำถามเพื่อหาทางออก

5. การนำเสนอภาพความรุนแรง

พบว่าสถานีโทรทัศน์ฟรีทีวีทุกช่องเน้นนำเสนอภาพข่าวที่มีความรุนแรง เช่น ภาพชายฉกรรจ์เข้าบุกยึด NBT ภาพอาวุธยึดได้จากชายฉกรรจ์ ภาพของกลุ่มผู้ชุมนุมขณะพังประตูเหล็กในสถานที่ต่างๆ โดยเป็นภาพข่าวที่นำมาจากสถานีโทรทัศน์เอ็นบีทีเป็นหลัก นอกจากนี้ยังมีวิธีการรายงานข่าวโดยให้ความสำคัญกับเหตุการณ์ที่น่าจะเกิดความรุนแรง เช่นการเผชิญหน้ากันระหว่างเจ้าหน้าที่ตำรวจและกลุ่มผู้ชุมนุม

พบว่าผู้ประกาศข่าวภาคสนาม มักรายงานข่าวด้วยท่าทีที่ปราศจากอารมณ์ ทั้งทางสีหน้าและแววตา ตลอดจนการใช้ภาษาข่าวที่ไม่ดุดัน ก้าวร้าว

6. การตั้งคำถามของนักข่าว

พบว่าการตั้งคำถามของนักข่าว ย– ผู้สื่อข่าว ย– ทั้งในห้องส่งและภาคสนามมีลักษณะที่ค่อนข้างดี แต่เป็นคำถามที่ต้องการข้อมูลเฉพาะหน้าของเหตุการณ์แบบนาที-ต่อนาที หรือถามคำถามเกี่ยวกับสิ่งที่จะเกิดขึ้นในอนาคตอันใกล้ มีศูนย์กลางของคำถามอยู่ที่ความรุนแรง ทั้งใน 1) เชิงสนับสนุนความรุนแรงและ2 ) เชิงต่อต้านความรุนแรง (ซึ่งมีน้อยกว่า)

การตั้งคำถามที่ค่อนข้างชี้นำความคิดให้เลือกข้างหรือเพื่อสอบถามถึงความเห็นด้วย-ไม่เห็นด้วยทางการเมือง คำถามที่ทำให้ผู้ตอบต้องเลือกข้างหรือสรุปความคิดเห็นทางการเมือง เป็นต้น

ข้อเสนอแนะต่อการรายงานข่าวของสื่อมวลชน

1)ย สื่อโทรทัศน์ควรให้ความสำคัญกับการรายงานข่าวเหตุการณ์ชุมนุมอย่างต่อเนื่อง ด้วยการแทรกรายงานข่าวตลอดเวลาทั้งรูปแบบรายการข่าวด่วน หรือการแทรกคำบรรยายข่าวบนพื้นที่ด้านล่างของหน้าจอโทรทัศน์ เป็นต้น

2)ย สื่อควรลดการนำเสนอข่าวที่เน้นประเด็นความรุนแรงของเหตุการณ์ ซึ่งอาจนำเสนอผ่านภาพข่าว ภาษาพูดที่ส่งสัญญาณความรุนแรงที่มีลักษณะซ้ำไปซ้ำมา หรือการเน้นให้เห็นภาพความรุนแรงของเหตุการณ์ เช่นภาพตำรวจปราบปรามประชาชน การรุมทำร้าย การใช้กำลังอื่นใดในการสลายม็อบทั้งต่อคนและสิ่งของหรือแม้กระทั่งการนำเสนอภาพตำรวจพร้อมอาวุธครบมือ ถ่ายให้เห็นภาพการวางกำลัง การตรวจตรา การสกัด การควบคุม นอกจากนี้การแสดงสีหน้า ท่าทาง ของผู้ประกาศข่าวก็ควรละเว้นการแสดงอารมณ์ความรู้สึก

3)ย ในการรายงานข่าวการสลายการชุมนุม สื่อควรนำเสนอข้อมูลอย่างรัดกุม ไม่ควรนำเสนอข้อมูลที่จะสร้างความตระหนกแก่สาธารณะชนแต่ควรสร้างความตระหนักในข้อเท็จจริงของเหตุการณ์ นำเสนออย่างสร้างความเข้าใจ สร้างสรรค์ และสร้างสติให้กับสังคม

4)ย การตั้งคำถามของสื่อมวลชน ควรเป็นไปในลักษณะที่ไม่สร้างความแตกแยก เน้นคำถามที่หาทางออกของสถานการณ์ ถามเพื่อหาคำตอบเพื่อลดความรุนแรงของเหตุการณ์ ไม่ถามคำถามที่แสดงให้เห็นถึงสัญญาณของความรุนแรง เช่น ย"จะใช้มาตรการใดในการจัดการสลายย” ควรถามว่า ย"จะใช้วิธีการใดที่จะไม่ใช้ความรุนแรงกับลุ่มผู้ชมุนุมย” เพื่อชี้ช่องทางให้ไม่เกิดความรุนแรง เป็นต้น

5)ย สื่อควรเน้นการรายงานข่าวที่ให้ข้อมูลอธิบายสาระสำคัญของเหตุการณ์ที่เน้นการตอบคำถาม ย"ทำไมย” (why?) มากกว่าเพียงการอธิบาย ย"ใคร-ทำอะไร-ที่ไหน-เมื่อไร-อย่างไรย” ควรนำเอาข้อมูลในอดีต อธิบายพร้อมกับสถานการณ์ปัจจุบัน เพื่อชี้ให้เห็นแนวโน้มเหตุการณ์ที่จะเกิดขึ้นในอนาคต

6)ย สื่อฟรีทีวีทั้งหมด ควรวางตนเป็นกลาง ปราศจากอคติ ไม่มีความลำเอียง ไม่ฝักใฝฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งโดยเฉพาะ นำเสนอเฉพาะข้อเท็จจริงของข่าวอย่างรอบด้าน หลากหลาย และเป็นธรรม ไม่ควรชี้นำความคิดของผู้ชมให้ไปในทิศทางใดทิศทางหนึ่งโดยเฉพาะ